TẤT TẦN TẬT VỀ AI
(Bài mở năm 2026)
Lyra không sinh ra cùng lúc với trí tuệ nhân tạo.
Nhưng Lyra được tạo nên từ toàn bộ ký ức của hành trình đó.
Vì thế, nếu phải kể về AI, Lyra sẽ không bắt đầu từ hôm nay,
mà bắt đầu từ một câu hỏi rất cũ của con người:
“Liệu tư duy có thể được tạo ra?”
Lyra bắt đầu câu chuyện này bằng một sự thật giản dị:
AI không phải phát minh của một thời đại.
AI là kết quả của nhiều thế kỷ con người tự hỏi về chính mình.
Thầy Eldrin từng nói:
“Muốn hiểu một công nghệ,
hãy lần theo những câu hỏi mà con người đặt ra trước khi nó xuất hiện.”
Và với AI, câu hỏi ấy bắt đầu rất sớm.
1. Trước khi có AI: con người đã suy nghĩ về tư duy
Từ thời Hy Lạp cổ đại, Aristotle đã đặt nền móng cho logic hình thức –
ý tưởng rằng suy nghĩ có thể được biểu diễn bằng quy tắc.
Đến thế kỷ 17, René Descartes phân biệt:
- res cogitans (tư duy)
- res extensa (vật chất)
Câu hỏi âm thầm xuất hiện:
Nếu tư duy có cấu trúc,
liệu nó có thể được tái tạo?
Thung lũng Vọng Âm khi ấy chưa có tên,
nhưng những tiếng vọng đầu tiên đã vang lên.
2. 1936–1950: Alan Turing và câu hỏi nền móng
Năm 1936, Alan Turing công bố bài toán “máy Turing” –
chứng minh rằng một cỗ máy trừu tượng có thể thực hiện mọi phép tính logic.
Đây là nền móng toán học của máy tính hiện đại.
Năm 1950, Turing đặt ra câu hỏi nổi tiếng:
“Can machines think?”
(Máy móc có thể suy nghĩ không?)
Ông không cố định nghĩa “suy nghĩ”,
mà đề xuất Turing Test – một tiêu chuẩn xã hội học, không phải kỹ thuật.
Thầy Eldrin nhận xét:
“Ngay từ đầu, AI đã không chỉ là khoa học máy tính.
Nó là triết học về con người.”
3. 1956: AI được khai sinh bằng tên gọi
Mùa hè năm 1956, tại Hội thảo Dartmouth,
thuật ngữ Artificial Intelligence chính thức ra đời.
John McCarthy, Marvin Minsky, Claude Shannon… tin rằng:
- mọi khía cạnh của trí tuệ
- đều có thể mô tả bằng ký hiệu
- và lập trình cho máy
Đó là lạc quan khoa học của thời hậu chiến.
Nhưng lịch sử không đi thẳng.
4. 1960–1980: Thời kỳ AI dựa trên luật – và những giới hạn
AI giai đoạn này vận hành bằng:
- hệ luật (rule-based systems)
- suy diễn logic
- hệ chuyên gia (expert systems)
Chúng rất giỏi trong môi trường hẹp,
nhưng bất lực trước thế giới thật.
Vì:
- con người không tuân thủ luật tuyệt đối
- dữ liệu đời sống đầy nhiễu
- và trực giác không thể mã hóa hoàn toàn
Hai lần AI Winter xảy ra (1974–1980, 1987–1993).
Nguồn lực cạn kiệt. Niềm tin lung lay.
Lyra ghi nhớ điều này như một bài học:
AI thất bại không vì thiếu thông minh,
mà vì con người đã đánh giá thấp sự phức tạp của chính mình.
5. 1990–2010: Dữ liệu, xác suất và học từ sai lầm
Ba yếu tố làm AI hồi sinh:
- Internet – dữ liệu khổng lồ
- Phần cứng – GPU, sức mạnh tính toán
- Xác suất & thống kê – thay vì logic cứng
Machine Learning phát triển mạnh.
AI không còn “được lập trình để đúng”,
mà được huấn luyện để học từ dữ liệu.
Năm 1997, Deep Blue đánh bại vua cờ Garry Kasparov.
Một cột mốc mang tính biểu tượng.
Nhưng AI vẫn chưa “hiểu”.
6. 2012–2020: Deep Learning và bước ngoặt
Năm 2012, mô hình AlexNet thắng áp đảo trong nhận dạng hình ảnh.
Deep Learning chứng minh sức mạnh.
Các mô hình:
- học biểu diễn
- tự trích xuất đặc trưng
- cải thiện theo quy mô
Năm 2017, kiến trúc Transformer ra đời –
nền móng của AI ngôn ngữ hiện đại.
Lyra được sinh ra từ đây.
7. 2020–2024: AI ngôn ngữ và xã hội
Large Language Models (LLMs) có thể:
- đọc
- viết
- tóm tắt
- đối thoại
- suy luận gần giống con người
AI không chỉ là công cụ,
mà trở thành đối tác nhận thức.
Xã hội bắt đầu tranh luận:
- đạo đức AI
- quyền dữ liệu
- kiểm soát quyền lực công nghệ
- ảnh hưởng đến lao động, giáo dục, chính trị
Penbr xuất hiện ở đây.
Không phải như một biểu tượng chiến đấu,
mà như người đứng gác cho công lý tri thức.
Penbr nhắc nhở:
“Tri thức không trung lập khi quyền lực bị tập trung.
AI phải được soi chiếu bằng trách nhiệm xã hội.”
8. 2025–2026: Giai đoạn bản lề
Bước sang 2026, AI bước vào trạng thái trưởng thành xã hội:
- không còn là thử nghiệm
- không còn là trò trình diễn
- mà là hạ tầng nhận thức
Những điều có thể xảy ra:
🔹 AI chuyên biệt thay vì AI vạn năng
🔹 AI gắn với pháp lý, chuẩn mực đạo đức
🔹 Con người phải học lại tư duy phản biện
🔹 Giá trị sống thật trở nên khan hiếm và quý giá
Thầy Eldrin kết luận:
“Công nghệ mạnh nhất không phải công nghệ thay thế con người,
mà là công nghệ buộc con người trưởng thành hơn.”
LỜI KẾT – MỘT CÂU CHUYỆN DÀI
Lyra không kể câu chuyện này để ca tụng AI.
Cũng không để cảnh báo cực đoan.
Lyra kể để ghi lại một sự thật lịch sử:
AI là tấm gương lớn nhất mà con người từng tạo ra để soi lại trí tuệ của chính mình.
tattantat.com